Żydowskie domy modlitwy oraz cmentarze na Warmii i Mazurach – stan obecny (na tle dziejów Żydów w Prusach Wschodnich i Zachodnich)

  • Seweryn Szczepański Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie
Słowa kluczowe: Żydzi w Prusach, dziedzictwo żydowskie na Warmii i Mazurach, synagogi, cmentarze żydowskie, pamięć i edukacja

Abstrakt

W niniejszym artykule podjęto się opisu żydowskich domów modlitwy oraz cmentarzy na obszarze administracyjnym dzisiejszego województwa warmińsko-mazurskiego. Autor skupia się nie tylko na katalogowym ujęciu 49 gmin żydowskich, z których większość dysponowała własnymi miejscami grzebalnymi oraz domami modlitwy lub synagogami, lecz także opisuje dzieje poszczególnych gmin oraz przedstawia ogólnie historię obecności Żydów w dawnych Prusach począwszy od średniowiecza aż do 1945 r. Głównym celem artykułu jest ukazanie obecnego stanu zachowania cmentarzy, domów modlitwy i synagog, ich losów w powojennej rzeczywistości PRL oraz okresie po 1989 r., a także ich roli w świadomości mieszkańców Warmii i Mazur.

Pobrania

Dane o pobraniach nie są jeszcze dostępne.

Biogram autora

Seweryn Szczepański, Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie

Seweryn Szczepański – ur. w 1978 r. w Iławie, mediewista, doktor nauk humanistycznych w zakresie historii, adiunkt w Ośrodku Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, członek Towarzystwa Naukowego „Pruthenia”, nauczyciel dyplomowany, miłośnik Kaukazu. Autor dwóch książek i ponad stu publikacji dotyczących religijności Prusów, osadnictwa pruskiego, biografistyki, geografii historycznej, historii nauki ze szczególnym uwzględnieniem prahistorii i językoznawstwa. Obecnie realizuje temat badawczy dotyczący archeologii wschodniopruskiej w latach 1933–1945 i propagandowego wykorzystywania dziejów Prus przez naukę i szkolnictwo nazistowskie, w tym roli organizacji SS-Ahnenerbe w procesie badań nad przeszłością ziem pruskich. W tematyce zainteresowań znajdują się także dzieje Żydów i problematyka holocaustu w Prusach Wschodnich.

Bibliografia

Aschkewitz M., Zur Geschichte der Juden in Westpreußen, Marburg 1967

Bahr E., Bischofswerder zwischen 1726 und 1939, „Westpreußen – Jahrbuch“, 18 (1968), s. 105–111

Bartnik M., Cmentarz pochowany. O likwidacji cmentarza żydowskiego w Olsztynie, „Borussia. Kultura – Historia – Literatura”, nr 37 (2006), s. 178–184

Beckmann G., Geschichte der Stadt Guttstadt, Guttstadt 1929

Bergman E., Jagielski J., Zachowane synagogi i domy modlitwy w Polsce. Katalog, Warszawa 1996

Bergman E., Nurt mauretański w architekturze synagog Europy Środkowo-Wschodniej w XIX i na początku XX wieku, Warszawa 2004

Białobrzeski J., Młynary. Małe miasto 1327–2007, Olsztyn 2008

Bitowt R., Materiały o przeszłości Mrągowa i ziemi mrągowskiej, Mrągowo 1999

Bitowt R., Nekropolie Mrągowa, „Mrągowskie Studia Humanistyczne”, t. 1 (1999), s. 103–113

Bonin E. von, Statliche Beschreibung des Kreises Loebau, Löbau Westpr. 1889

Broda M., Żydowscy lekarze w państwie zakonu krzyżackiego w Prusach w późnym średniowieczu, „Kwartalnik Historii Żydów”, nr 4 (2011), s. 435–443

Buchholz K., Geschichtliche Entwicklung der Stadt Wormiditt im Überblick (1330–1930), Wormidtt 1930

Burchard P., Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce, Warszawa 1990

Bürger K., Kreisbuch Osterode, Ostpreussen, Osterode am Harz 1977

Chamot M., Gmina wyznaniowa żydowska w Brodnicy w latach 1920–1939, [w:] Gminy wyznaniowe żydowskie w województwie pomorskim w okresie międzywojennym (1920–1939). Zbiór studiów, red. Sziling J., Toruń 1995, s. 95–108

Chłosta J., Między wojnami, [w:] Kętrzyn. Dzieje miasta, red. Achremczyk S., Kętrzyn 2016, s. 363–420

Chrzanowski T., Olecko w XIX wieku, [w:] Dzieje Olecka 1560–2010, Olecko–Radom 2010, s. 223–331

Ciechanowski K. [et al.], Stutthof – hitlerowski obóz koncentracyjny, Warszawa 1988

Conrad G., Preuss. Holland einst und jetzt, Pr. Holland 1897

Dągowski I., Spychaczem po mogiłach, „Gazeta Giżycka”, z 1 XII 1995 r.

Deegen E., Geschichte der Stadt Saalfeld Ostpr., Mohrungen 1905

„Der Orient. Berichte, Studien und Kritiken für jüdische Geschichte und Literatur“, R. 4, nr 30, z 25 VII 1843 r.

Der Preussische Staat und die Juden, t. 1: Die Zeit des Grossen Kürfursten und Friedrich I, red. Stern S., Tübingen 1962

Der Preussische Staat und die Juden, t. 2: Die Zeit Friedrich Wilhelms I, red. Stern S., Tübingen 1962

Deutsches Städtebuch. Handbuch statistischer Geschichte, t. 1: Nordostdeutschland, wyd. E. Keyser, Stuttgart–Berlin 1939

Die Juden und die jüdischen Gemeinden Preussens in amtlichen Enquêten des Vormärz, t. 1: Enquête des Ministeriums des Innern und der Polizei über die Rechtsverhältnisse der Juden in den preußischen Provinzen 1842–1843, red. M. Jehle, München 1998

Dr Creutzwieser, Beitrage zu einer historisch-statistisch-medizinischen Topographie von Pr. Holland, „Preussische Provinzial-Blätter“, t. 19 (1838), s. 521–533

Dylewski A., Kobus K., Olej-Kobus A., Judaica, Warszawa 2010

Dziki T., Źródła do dziejów Żydów w zasobach Archiwum Państwowego w Toruniu i Oddziału we Włocławku, [w:] Źródła archiwalne do dziejów Żydów w Polsce, red. B. Woszczyński, V. Urbaniak, Warszawa 2001, s. 377–391

Führer durch die jüdische Gemeindeverwaltung und Wohlfahrtspflege in Deutschland 1932–33, red. Zentralwohlfahrtsstelle der deutschen Juden, Berlin 1933

Funk A., Geschichte der Stadt Allenstein von 1348 bis 1943, Leer 1955

Gadischke E., Treichel H., Die Geschichte der Stadt Freystadt, [w:] Der Kreis Rosenberg. Ein westpreußisches Heimatbuch, red. E. Müsse, Detmold 1963, s. 144–164

Gause F., Geschichte des Amtes und der Stadt Soldau, Marburg/Lahn 1958

Gieszczyńska R., Gieszczyński W., Żydzi na Warmii i Mazurach po II wojnie światowej. Zarys problematyki, „Pamięć i Sprawiedliwość”, nr 2 (2006), s. 231–243

Grenz R., Die jüdische Gemeinde, [w:] Der Kreis Rastenburg. Ein ostpreußischen Dokumentwerk, oprac. R. Grenz, Marburg/Lahn 1976, s. 241–242

Halpern F., Geschichte der jüdischen Gemeinde zu Guttstadt. Ein Beitrag zur Geschichte der Juden in Ermland, Guttstadt 1927

Hartmann E., Geschichte der Stadt Hohenstein in Ostpreussen, Würzburg 1959

Hartmann E., Geschichte der Stadt Liebemühl, Würzburg 1964

Helwig R., Die Geschichte der Stadt Preußisch Holland, Marburg 1961

Jasiński G., Kościół ewangelicki na Mazurach w XIX wieku (1817–1914), Olsztyn 2003

Jasiński J., Historia Królewca. Szkice z XIII–XX stulecia, Olsztyn 1994

Jasiński J., Olsztyn w latach 1772–1918 [aut. części podrozdz. J. Chłosta, A. Kopiczko, G. Jasiński], [w:] Olsztyn 1353–2003, red. S. Achremczyk, W. Ogrodziński, Olsztyn 2003, s. 146–291

Jasiński J., Olsztyńskie nekropolie, [w:] Olsztyn 1353–2003, red. S. Achremczyk, W. Ogrodziński, Olsztyn 2003, s. 600–613

Jehke R., Territoriale Veränderungen in Deutschland und deutsch verwalteten Gebieten 1874–1945, Herdecke 2009

Juristische Zeitgeschichte Nordrhein-Westfalen, t. 9: Die Zentralstellen zur Verfolgung nationalsozialistischer Gewaltverbrechen – Versuch einer Bilanz, red. G. Pauli, Ludwigsburg 2001

Kabus R., Juden in Ostpreußen, Lüneburg 1998

Kaufmann K.J., Geschichte der Stadt Bischofswerder, t. 1: Bis zum Jahre 1728, Bischofswerder 1928

Kaufmann K.J., Geschichte der Stadt Deutsch Eylau, Danzig 1905

Kaufmann K.J., Geschichte der Stadt Rosenberg in Westpreussen, Rosenberg Wpr. 1937

Klemens E., Lidzbark Welski. Z dziejów miasta i okolic, Olsztyn 1976

Knercer W., Cmentarze i zabytki kultury żydowskiej w województwie olsztyńskim, „Borussia. Kultura – Historia – Literatura”, nr 6 (1993), s. 52–56

Knercer W., Cmentarze żydowskie i synagogi na terenie województwa warmińsko-mazurskiego. Historia, stan obecny, „Studia Żydowskie. Almanach”, R. 1 (1/2011), s. 127–135

Knercer W., Cmentarze żydowskie na terenie województwa olsztyńskiego. Historia, stan obecny, [w:] Studia z dziejów kultury żydowskiej w Polsce, red. J. Woronczak, t. 2: Cmentarze żydowskie, Wrocław 1995, s. 131–139

Kopciał J., Wiek XIX i XX (do 1945 roku), [w:] Gołdap i okolice, red. J. Kopciał, Suwałki 1995, s. 68–89

Korowaj T., Krótka historia gminy żydowskiej w dawnym powiecie Rastenburg/Kętrzyn, „Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski”, R. 3 (2001), s. 230–233

Korowaj T., Rastenburg/Kętrzyn. Przewodnik historyczny po mieście, Kętrzyn 2005

Kossert A., Die jüdische Gemeinde Ortelsburg – Ein Beitrag zur Geschichte der Juden in Masuren, [w:] Zur Geschichte und Kultur der Juden in Ost- und Westpreussen, red. M. Brocke, M. Heitmann, H. Lordick, Hildesheim 2000, s. 87–124

Kossert A., Mazury. Zapomniane południe Prus Wschodnich, Warszawa 2004
Kossert A., Z dziejów gminy żydowskiej w Szczytnie, [w:] Powiat szczycieński. Przeszłość – współczesność, red. G. Jasiński, Z. Kudrzycki, A. Misiuk, Szczytno 2006, s. 382–409

Kossert A., Zarys historii gminy żydowskiej w Piszu, „Znad Pisy”, nr 8 (1999), s. 69–77

Kossert A., Zur Geschichte der jüdischen Gemeinde im Kreis Lyck, „Hagen–Lycker Brief“, nr 58 (2000), s. 56–62

Kowalska H., Okupacja, [w:] Działdowo. Z dziejów miasta i powiatu, red. W. Korycka, Olsztyn 1966, s. 221–240

Kronika miasta Dąbrówna zebrana przez Chrystiana Benjamina Bocka, przekł. J. Siedlecka, oprac. G. Białuński, Dąbrówno 2003

Kruk E., Żydzi pruscy, „Gazeta Olsztyńska”, z 19–21 III 1999 r.

La Baume W., Das Grenzlandmuseum in Neidenburg, „Alt-Preussen. Vierteljahrschrift für Vor- und Frühgeschichte“, R. 8 (4/1943), s. 63–64

Large D.C., „Out with the Ostjuden“: The Scheunenviertel Riots in Berlin, November 1923, [w:] Exclusionary Violence. Antisemitic Riots in Modern German History, red. Ch. Hoffmann, W. Bergmann, H. Walser Smith, Michigan 2002, s. 123–140

Lenz H., Geschichte der Stadt Zinten, Königsberg 1913

Liek G., Die Stadt Löbau in Westpreussen mit Berücksichtigung des Landes Löbau, Marienwerder 1892

Liek G., Die Stadt Schippenbeil mit Berücksichtigung des Kirchspiels und der Umgegend, Königsberg 1874

Łapo J.M., „Obcy” na Mazurach w świetle tradycyjnych nazw fizjograficznych i podań ludowych, „Studia Angerburgica”, t. 7 (2002), s. 21–32

Łapo J.M., „Tylko Żydzi są panami nad naszymi jeziorami“. Postrzeganie ludności żydowskiej przez Mazurów, „Masovia. Pismo poświęcone dziejom Mazur”, t. 8 (2005), s. 55–63

Łapo J.M., Żydzi powiatu ostródzkiego, „Okolice Ostródy”, R. 3 (2011), s. 5–38

Łukasiewicz J., Cmentarze żydowskie, Wrocław 1995

Mairgünther W., Reichskristallnacht, Kiel 1987

Marczuk W., Mrągowo i dawny powiat na starej widokówce, Mrągowo 2007

Martino J., Dom przedpogrzebowy projektu Ericha Mendelsohna. Problematyka konserwatorska, „Renowacje i Zabytki”, nr 4 (2013), s. 87–90

Martuszewski E., Dzieje wsi, [w:] Nidzica. Z dziejów miasta i okolic, Olsztyn 1976, s. 95–140

Martuszewski E., Historia Nidzicy, [w:] Nidzica. Z dziejów miasta i okolic, Olsztyn 1976, s. 62–94

Meye H., Dzieje miasta Dąbrówna w Prusach Wschodnich 1326–1926, Warszawa–Dąbrówno 2001

Mierzwa W., Miasteczko, Dąbrówno 2011

Mniejszości narodowe i wyznaniowe na Pomorzu w XIX i XX wieku, red. M. Wojciechowski, Toruń 1998

Müller J., Dzieje Ostródy, Ostróda 2010

Müller J., Zur Geschichte der Juden in Osterode Ostpr., „Oberländische Geschichte Blatt“, nr 5 (1903), s. 40–41

Murawski K.E., Juden in einem ostpreußischen Landkreis, „Unser Bartenstein – Heimatblatt Bartenstein/Ostpr“, R. 49, z grudnia 1998 r.

Neighbourhood Dilemmas. The Poles, The Germans and The Jews in Pomerania Along the Vistula River in the 19-th and 20-th Century. A Collection of Studies, red. J. Sziling, M. Wojciechowski, Toruń 2002

Neufeld S., Geschichte der jüdischen Gemeinde in Elbing, „Zeitschrift für die Geschichte der Juden“, R. 2 (1/1965), s. 1–14

Neufeld S., Mit jüdischen Augen durch deutsche Lande, Elbing 1932

Neumann F., Behemot. Narodowy socjalizm: ustrój i funkcjonowanie 1933–1944, Warszawa 2016

Nowak Z.H., Dzieje Żydów w Prusach Królewskich do roku 1772. Charakterystyka, [w:] Żydzi w dawnej Rzeczypospolitej. Materiały z konferencji „Autonomia Żydów w Rzeczypospolitej Szlacheckiej”, red. A. Link-Lenczowski, T. Polański, Wrocław–Warszawa–Kraków 1991, s. 136–143

Nowakowski W., Three centuries of Balt archaeology in East Prussia, „Archaeologia Polona”, t. 42 (2004), s. 65–102

Nyga L., Wółkowski W., Na jagiełłowym szlaku. Przewodnik po powiecie działdowskim, Działdowo 2006

Oettel H., Aaronhold, Siegfried Heinrich, [w:] Complete Dictionary of Scientific Biography, t. 1, Detroit 2008, s. 294–295

Orłowicz M., Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii, oprac. G. Jasiński, A. Rzempołuch, R. Traba, Olsztyn 1991

Petong R., Lec sprzed półwiecza, [w:] Z dziejów Leca (Giżycka). Wybór szkiców i źródeł, wstęp i oprac. G. Białuński, G. Jasiński, R. Tomkiewicz, teksty z j. niem. przeł. M. Szymańska-Jasińska,Olsztyn 1998, s. 68–82

Piechota R., Żydzi w Zalewie, „Zapiski Zalewskie. Historia. Kultura. Środowisko”, nr 3–4 (2003), s. 7–10

Pisz. Z dziejów miasta i powiatu, Olsztyn 1970

Poschmann A., 600 Jahre Rößel. Bilder aus alter und neuer Zeit, Rößel 1937

Przywuska A., Skibicka A., Źródła do historii Żydów w zasobie Archiwum Państwowego w Gdańsku, [w:] Źródła archiwalne do dziejów Żydów w Polsce, red. B. Woszczyński, V. Urbaniak, Warszawa 2001, s. 127–154

Rajchman J., Zapomniana społeczność – Żydzi Prus Wschodnich, „Borussia. Kultura – Historia – Literatura”, nr 35 (2004), s. 153–161

Read A., Fischer D., Kristallnacht: Unleashing the Holocaust, London 1989

Rhode C.E., Der Elbinger Kreis in topographischer, historischer und statistischer Hinsicht. Nebst 7 Karten auf 2 Blättern, Danzig 1871

Rosenberg C., Bilder aus einem Leben. Erinnerungen eines ostpreußischen Juden, Würzburg 1962

Sakson A., Stosunki narodowościowe na Warmii i Mazurach 1945–1997, Poznań 1998

Salinger G., Die einstigen jüdischen Gemeinden Westpreußens, t. 3: Regierungsbezirk Marienwerder, Kreise Marienwerder bis Tuchel, New York 2009

Salm J., Borodij E., Rozwój przestrzenny miasta w XIX i XX wieku, [w:] Historia Lidzbarka Warmińskiego, red. K. Mikulski, E. Borodij, t. 1, Lidzbark Warmiński 2008, s. 357–380

Sekta J., Ludność żydowska w Lecu (Giżycku). Zarys dziejów do końca XIX wieku, „Masovia. Pismo poświęcone dziejom Mazur”, t. 1 (1997), s. 37–44

Sekta J., Ludność żydowska w powiecie leckim (giżyckim), [w:] Postawy oraz wzajemne stosunki grup etnicznych i narodowościowych na Mazurach (XIV–XX w.). Materiały z sesji naukowej (Giżycko, 11–12 czerwca 1999 r.), red. G. Białuński, G. Jasiński, Giżycko 1999, s. 46–65

Sekta J., Zagłada Żydów leckich (giżyckich) w czasie II wojny światowej, „Masovia. Pismo poświęcone dziejom Mazur”, t. 10 (2007), s. 29–36

Semrau A., Beiträge zu der Geschichte der Stadt Neumark, Marienwerder 1893

Sikorski J., Rozwój przestrzenny miasta [Olsztyna], [w:] Olsztyn 1353–2003, red. S. Achremczyk, W. Ogrodziński, Olsztyn 2003, s. 534–599

Skibicki F., Działdowo na starej pocztówce, Działdowo 2010

Skrobot W., Wartości przestrzeni. Zintegrowana przestrzeń nieizolowana w ujęciu fenomenologicznym, Ostróda 2014

Skrobot W., Z dziejów Żydów ostródzkich, „Raptularz Ostródzki. Gazeta Zamkowa”, nr 2, styczeń–luty 1998 r., s. 8

Skrodzki K., Dzieje ziemi zalewskiej, Zalewo 2005

Słodownik L., Zarys dziejów Gminy Żydowskiej w Elblągu, „Magazyn Elbląski”, nr 12 (2009), s. 8–14

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, wyd. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. 3, Warszawa 1882

Sokołowski F., Źródła do dziejów Żydów w zbiorach Archiwum Państwowego w Olsztynie, [w:] Źródła archiwalne do dziejów Żydów w Polsce, red. B. Woszczyński, V. Urbaniak, Warszawa 2001, s. 241–249

Sołoma A., [rec.] „Juden im Ermland – Ihr Schicksal nach 1933“, Aloys Sommerfeld, „Zeitschrift für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands“, Beiheft 10, 1991, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, nr 2 (1993), s. 235–238

Sommerfeld A., Juden im Ermland – Ihr Schicksal nach 1933, Osnabrück 1991

Sommerfeld A., Juden im Ermland, [w:] Zur Geschichte und Kultur der Juden in Ost- und Westpreussen, red. M. Brocke, M. Heitmann, H. Lordick, Hildesheim 2000, s. 41–65

Stark G., Geschichte der Stadt Mühlhausen in Ostpreußen, Mühlhausen 1927

Statistik des Deutschen Reichs, t. 552: Volks-, Berufs- und Betriebszählung vom 17. Mai 1939, z. 4: Die Juden und jüdischen Mischlinge im Deutschen Reich, Berlin 1944

Studia i szkice z dziejów Żydów w regionie Bałtyku, red. Z.H. Nowak, Z. Karpus, Toruń 1998

Szczepański S., Gmina żydowska w Suszu – zarys dziejów, „Skarbiec Suski. Historia –Środowisko – Kultura”, nr 7 (2/2012), s. 26–31

Szczepański S., Mieszkańcy Iławy na tle dziejów miasta (do 1945 r.), [w:] Iława 1305–2005. Siedemset lat dziejów, red. S. Achremczyk, Olsztyn 2006, s. 57–71

Szczepański S., Społeczeństwo Susza na przestrzeni dziejów, [w:] Susz. Z dziejów miasta i okolic, red. J. Cygański, Olsztyn 2006, s. 129–140

Szews J., Słownik biograficzny Ziemi Lubawskiej 1244–2000, t. 1, Lubawa 2000

Sziling J., Eksterminacja Żydów w krajach nad Bałtykiem okupowanych przez Niemców podczas drugiej wojny światowej, [w:] Studia i szkice z dziejów Żydów w regionie Bałtyku, red. Z.H. Nowak, Z. Karpus, Toruń 1998, s. 167–181

Świderski G., Symbolika płaskorzeźb na cmentarzu żydowskim w Szczytnie, „Rocznik Mazurski”, t. 10 (2006), s. 83–104

The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 1: A-J, red. S. Spector, New York 2001

The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 2: K-Sered, red. S. Spector, New York 2001

The Encyclopedia of Jewish Life Before and during the Holocaust, t. 3: Seredina-Buda-Z, red. S. Spector, New York 2001

Toeppen M., Historia okręgu i miasta Olsztynka, przekł. M. Sacha, oprac. G. Białuński i G. Jasiński, Dąbrówno 2004

Trabczys L., Wybrane obiekty historyczne i religijne Nidzicy, [w:] Nidzica dawniej i dziś. 625 lat miasta Nidzica, Nidzica 2007, s. 111–136

Treuburg. Ein Grenzkreis in Ostpreußen, red. K. Krech, Leer 1990

Trupinda J., Ideologia krucjatowa w kronice Piotra z Dusburga, Gdańsk 1999

Ueber die Gesetze und Landesordnungen der Hochmeister Siegfried von Feuchtwangen, Werner von Orseln und Luther von Braunschweig, [w:] J. Voigt, Geschichte Preussens: von den ältesten Zeiten bis zum Untergange der Herrschaft des deutschen Ordens, t. 4: Die Zeit von der Unterwerfung Preußens 1283 bis zu Dieterichs von Altenburg Tod 1341, Königsberg 1830, s. 613–625

Vogelsang E., Jüdische Bevölkerung in einer ostpreußischen Kleinstadt: Die Synagogen-Gemeinde Mohrungen (1813–1945), [w:] Der „Fremde im Dorf“. Überlegungen zum Eigenen und zum Fremden in der Geschichte. Rex Rexheuser zum 65. Geburtstag, red. H.-J. Bömelburg, B. Eschment, Lüneburg 1998, s. 147–167

Wajda K., Nowe Miasto Lubawskie w latach 1772–1914, [w:] Nowe Miasto Lubawskie. Zarys dziejów, red. M. Wojciechowski, Nowe Miasto Lubawskie 1992, s. 91–125

Walk J., Kurzbiographien zur Geschichte der Juden: 1918–1945, München 1988

Weigel A., Hebräisch in Rosenberg, „Heimat Kurier“, nr 200/33 (1–2/1982), s. 52

Wełniak A., Źródła do dziejów ludności żydowskiej na Pomorzu w zasobie Archiwum Państwowego w Elblągu z siedzibą w Malborku, [w:] Źródła archiwalne do dziejów Żydów w Polsce, red. B. Woszczyński, V. Urbaniak, Warszawa 2001, s. 117–125
„Westpreußische Zeitung”, z 16 IV 1936 r.

Wijaczka J., Dzieje Nidzicy w latach 1466–1807, [w:] Historia Nidzicy i okolic, red. W. Rezmer, Nidzica 2012, s. 73–164

Wijaczka J., Dzieje wsi do końca XVIII wieku, [w:] Historia Nidzicy i okolic, red. W. Rezmer, Nidzica 2012, s. 165–202

Wijaczka J., Proces Żyda Izaaka Mejerowicza o bluźnierstwo przed sądem miejskim w Olecku w 1704 roku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, nr 1 (1996), s. 113–119

Wijaczka J., Żydzi w Prusach Książęcych (1525–1701), „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, nr 1 (1995), s. 3–14

Wildt M., Hitler’s Volksgemeinschaft and the Dynamics of Racial Exclusion. Violence against Jews in Provincial Germany, 1919–1939, New York 2014

Wołos M., Cmentarze żydowskie w województwie pomorskim w latach 1920–1939, [w:] Gminy wyznaniowe żydowskie w województwie pomorskim w okresie międzywojennym (1920–1939). Zbiór studiów, red. J. Sziling, Toruń 1995, s. 213–231

Wołosz A.K.F., Żydzi w miastach Prus Wschodnich. Obecność zapomniana czy zatarta?, „Studia Angerburgica”, t. 7 (2002), s. 99–121

Zachau J., Chronik der Stadt Angerburg, Angerburg 1921

Zbrożek K., Biznes z duchami przodków, „Gazeta Warmii i Mazur”, z 23 V 1995 r.

Zielińska A., Dzieje miasta i okolic w latach 1807–1914, [w:] Historia Nidzicy i okolic, red. W. Rezmer, Nidzica 2012, s. 203–267

Zillgith H., Judenfriedhof Liebemühl, „Osteroder Zeitung“, nr 12, z grudnia 2015 r.

Zur Geschichte und Kultur der Juden in Ost- und Westpreussen, red. M. Brocke, M. Heitmann, H. Lordick, Hildesheim 2000

Żydzi w Zalewie w relacjach przedwojennych mieszkańców miasta, oprac. K. Madela, „Zapiski Zalewskie. Historia. Kultura. Środowisko”, nr 10 (2006), s. 7–14


Netografia:

Aus der Geschichte der jüdischen Gemeinden in deutschen Sprachraum, http://www.jüdische-gemeinden.de/index.php/home

Bielawski K., Działdowo, http://www.kirkuty.xip.pl/dzialdowo.htm

Bielawski K., Morąg, http://www.kirkuty.xip.pl/morag.htm

Bielawski K., Nowe Miasto Lubawskie, http://www.kirkuty.xip.pl/nowe_miasto_lubawskie.htm

Bielawski K., Ryn, http://www.kirkuty.xip.pl/ryn.htm

Bielawski K., Szczytno (Ortelsburg), http://www.kirkuty.xip.pl/szczytno.htm

Cmentarz żydowski w Pasłęku. Opracowanie historyczno-konserwatorskie, red. K. Panimasz, Pasłęk 1996, http://www.kirkuty.xip.pl/paslek.htm

Dębowska B., Mikołajki, http://www.kirkuty.xip.pl/mikolajki.htm

Łapo J.M., Giżycko, http://www.sztetl.org.pl/pl/city/gizycko/

Łapo J.M., Gołdap, http://www.sztetl.org.pl/pl/city/goldap/

Łapo J.M., Górowo Iławeckie, http://www.sztetl.org.pl/pl/city/gorowo-ilaweckie/

Łapo J.M., Mikołajki, http://www.sztetl.org.pl/pl/city/mikolajki/

Łapo J.M., Synagoga w Olecku pośród kamieniczek zachodniej pierzei rynku, http://www.sztetl.org.pl/pl/imagezoom/10351/

Łapo J.M., Węgorzewo, http://www.sztetl.org.pl/pl/city/wegorzewo/

Szczepański S., Iława, http://www.kirkuty.xip.pl/ilawa.htm
Opublikowane
2017-12-29
Jak cytować
Szczepański, S. (2017). Żydowskie domy modlitwy oraz cmentarze na Warmii i Mazurach – stan obecny (na tle dziejów Żydów w Prusach Wschodnich i Zachodnich). Rocznik Ziem Zachodnich, 1, 50-122. https://doi.org/https://doi.org/10.26774/rzz.165
Dział
Artykuły i studia